Riste

Les originalen

Det er to tolkingar som peikar seg ut for øynamnet Riste. Den eine meiner at øya minner om ei rist på foten. Den andre seier at øya ser ut som ein bergrygg.

Under øynamna i Snorres Edda blir øynamnet Riste skrive på to måtar: Rist og Hrist. Det siste namnet finn vi i genitivforma Hristar, som gir Hrist i nominativ. Seinare har øynamnet stort sett vore skrive Riste i samsvar med uttalen, men det har også stundom fått påslengt endinga øe og øy av framande slik som har skjedd også med andre sunnmørske øynamn. Dermed kan vi også kan finne skriveformer som Ristøe og Ristøy.

Skriftforma Hristar fortel oss at øynamnet opphavleg har vore hokjønn. Dette kjønnet speglar seg også av i uttalen av namnet på sundet mellom Kvamsøya og Riste – Ristasundet. Ristesund er ei skriftform. I dag har øynamnet skift frå hokjønn til inkjekjønn på same måten som Runde. Men Knut Kopperstad peikar på i Maal og Minne (1918) at i motsetning til Runde så blir namnet Riste uttala likt anten det er garden eller øya. Øy- og gardsnamnet må då ha gått ut frå ei felles form *Ristu eller *Hristu.

Øynamnet blir også bøygd i dativ. Ein seier såleis: Han er ute på Rista, og han reiser ut til Riste.

Håkon Fiskaa som i Vanylvssoga ville forklare mange av øynamna på Sunnmøre med namn frå norrøn mytologi, meinte at øynamnet Riste kom frå valkyrja (H)rist som rår for siger og mannefall i strid. I lag med ei anna valkyrje, Mist, ber ho mat og drikke til Odin i Valhall.

Hans Strøm som i «Beskrivelse over Fogderiet Søndmør» ville leggje slaget ved Rastarkalv til Kvamsøya seier at Riste er «ligesom afdeelt i 2de Parter, hvilke langt fra see ud som 2de høie og nær ved hinanden liggende Bakker af ulige Størrelse… men den yderste og største Part, der egentlig kaldes Store-Ristøe, tiener dog ikkun til Græsgang for Beboerne paa den inderste og mindste Part, som heder Lille-Ristøe…. Denne sidste og mindste Deel af Øen er det, som paa foranførte Steder i vore Historier betegnes med det Navn Rasterkalf, hvilket efter al Rimelighed vil sige det samme som Ristøe-Kalv, og har uden Tvivl i de ældre Tider været brugt Istedenfor det nu brugelige Navn Lille-Ristøe; thi jeg har nyelig erindret, at man i gamle Dage, naar en mindre Øe hængede ganske fast eller laae meget nær ved en større, pleiede at kalde den første en Kalv af den sidste.»

Etter mi meining kan ein sjå heilt bort frå både Strøm sitt forsøk på å legge Rastarkalv til Riste og Fiskaa si tilvising til norrøn mytologi, men heller sjå nærare på kva orda hrist og rist tyder.

I Norske Gaardnavne seier ein at det kunne viss «man ei lægger afgjørende Vægt paa Skrivemaaden Hrist, være rist f., Vrist, som maa kunne være brugt som Stedsnavn ligesaa vel som f. Ex. Ökla, Ankel, sigtende til en vis Formation af Terrainet.» I fall det er dette ordet, som viser til øvre del av fotbladet, må ein gå ut frå at namnet syner til ein krummande overgang frå ei flate til ei bratt stigning. På same måte forklarar Rygh gardsnamna Riste i Nordre Aurdal og Vestre Slidre.

I «Norske Gaardnavne» peikar ein også på ei anna mogleg forklaring som vi finn hos Ivar Aasen. Aasen seier at rist blir brukt om: «Bjergkant, øverste Kant af en Bjergryg (=Egg).» Dette substantivet heng venteleg saman med verbet rise, i tydinga reise seg, stige opp. I nærskylde språk finn vi shetlandsk rist som tyder rygg, øvste kant på ein bakke. I mellomengelsk har vi rist i tydinga stigning.

I ein artikkelserie i avisa Møre i 1925 argumenterer Johannes Ristesund for at namnet Riste tyder fotrist: «Fra Dollsteinen i nordost og Stadspynten i sydvest ser Riste ut som 2 fotvriste bak hinanden, den bakerste høiere og større end den foran. Fra Ristesund i sydost og havet i nordvest ser Riste ut som en torvstak eller kegle, ikke spids men avrundet oventil.»

På eit sjøkart frå 1610 blir øynamnet skrive Rister. Det kan tyde på at øynamnet har vorte oppfatta som eit fleirtalsnamn ut frå at øya synest å likne to fotrister eller to bergkammar.

Som nemnt finn vi namnet Riste også andre stader i landet. Men Tom Schmidt som har granska namnet i Vestre Slidre hallar til å knyte det opp mot bergkam i staden for rist på ein fot slik som i Norske Gaardnavne.

I valet mellom dei to moglege tydingane av øynamnet Riste, hallar eg mest til å knyte det til bergkant, øvste kanten på ein bergrygg. Eller for å bruke Olav Riste sine ord om Riste når han argumenterer for bergrygg-tolkinga – øya «liksom reiser seg or sjøen når ein kjem siglande inn frå havet».